«چشمه نور»؛ بزرگ ترین ابرطرح علمی ایران در مسیر تحقق

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، طرح «چشمه نور» با بهره گیری از شتابگرهای نسل چهارم، پنجره ای نو به دنیای ماده می گشاید. این مرکز تحقیقاتی که با هدف ارتقای دانش پایه و کاربردی کشور در قزوین کلید خورده، قرار است به عنوان موتور محرک علوم نوین، بستری برای جذب صدها نخبه و متخصص در حوزه های بایو و علوم پایه باشد. در برنامه گفتگوی ویژه خبری با حضور آقایان محمد جواد لاریجانی رئیس پژوهشگاه دانش های بنیادین و آرش صادقی پناه مدیر علمی طرح چشمه نور ایران این موضوع بررسی شد. متن کامل این گفتگو به شرح زیر است:

سوال: امشب راجع به پیاده سازی بزرگترین طرح علمی کشور می خواهیم صحبت کنیم که در قزوین در حال اجراست. بیش از 170 شرکت دانش بنیان، 30 مرکز آموزش عالی و بیش از 57 هزار دانشجو استان قزوین را به یکی از قطب های مهم علمی و پیشرفت کشور تبدیل کرده اما در دل این ظرفیت یک ابر طرح ملی یا به تعبیر دقیق تر، بزرگترین طرح علمی کشور تحت عنوان چشمه نور ایران در حال اجراست. آنچه در مقدمه می توانم راجع به چشمه نور اشاره کنم این است که یک شتابگر ملی است که حدود 15 سال پیش در قزوین طرح آن اجرایی شده و مراحل تکامل خودش را دارد پیش می برد و در آینده شاهد تحول چشمگیری در حوزه پزشکی، داروسازی، نانو فناوری و صنایع پیشرفته کشور خواهیم بود طرحی که ذیل پژوهشگاه دانش های بنیادی در حال اجراست و امشب افتخار داریم در خدمت ریاست محترم پژوهشگاه آقای دکتر محمد جواد لاریجانی باشیم. آقای لاریجانی خوش آمدید.

لاریجانی: سلام. طرح چشمه نور ایران بزرگترین طرح علمی کشور نه در دیروز و امروز در طول تاریخ این کشور است و در اصطلاح طرح های علمی دنیا به این می گویند موتور کشف. چون برکاتش گذشته از کاربردهایش از لحاظ اکتشافات علمی هم خیلی بالا است. طرح های کلان علمی، چند دولتی هستند. یعنی اینطور نیست که مثلاً در عرض سه چهار سال تمام شوند. در طرح های غیرعلمی ایران تجربه شد دارد. مثلاً ممکن است یک سد 15 سال طول بکشد، نیروگاه ممکن است 10 سال طول بکشد. طرح های علمی اینطور نبوده غالباً باید طول عمر کوتاه داشته باشد اما بعد از انقلاب پیشرفت های علمی ایران لازمه اش این بود که موتورهای متحرک قوی داشته باشد.

بخشی از این ها در پژوهشگاه دانش های بنیادی اتفاق افتاد به عنوان نمونه بگویم مثلاً مسئله اینترنت حدود 33 سال پیش پژوهشگاه، اینترنت را وارد کشور کرد. یعنی در سال 1370 و طبیعتاً آن موقع تکنولوژی تازه راه افتاده ای بود و کسی زیاد نمی دانست دانشگاه های مهم دنیا مثل ام آی تی، ناسا این را به کار می بردند. این طرح وارد کشور شدنش کار مشکلی بود. پژوهشگاه شاید چند هزار نفر را تعلیم داد که چگونه شبکه درست کنند. امروز شبکه اینترنت کشور، شبکه بزرگی است بالغ بر 90 دانشگاه هم از خود پژوهشگاه سرویس اینترنت می گیرند. همین دات ir برای همان جا است. طرح رصدخانه ملی، ایران را اولین کشور و تنها کشور جهان اسلام کرد که دارای رصدخانه ای کاملاً حرفه ای و با این عظمت است و حتی در گروه بریکس آنها این رصدخانه خیلی برایشان جالب بوده و ایران الان مسئول قسمت نجوم گروه بریکس است و تحقیقات وسیعی را همکاری می کنیم با جاهای مختلف.

احیای علم نجوم در ایران به ما می آید که نجوم ایران درجه یک باشد و بعد از مرحوم خواجه نصیر این بزرگترین طرحی است که در قسمت نجوم دارد اجرا می شود. این طرح هم حدود 15 سال طول کشید. طرح شتابگر ملی چندین برابر طرح رصدخانه است و انشاالله امیدواریم بعد از تامین بودجه هایش، در فاصله هفت تا هشت سال آینده عملیاتی شود و سفره ای با برکت است. ما دنبال قسمت های علمی اش در پژوهشگاه دانش های بنیادی هستیم. منتها کاربردهای بسیار وسیعی دارد.

خواهش کردم از آقای دکتر صادقی پناه که از دانشمندان برجسته کشور و اساتید ما در پژوهشگاه هستند و ضمنا ایشان مدیر رئیس بخش علمی این طرح هستند و در دنیا دانشمند شناخته شده هستند. دهه شصتی ها بهتر از ما کار کردند.

وقتی طرح چند دولتی شد اول نگرانی بود که یک دولت با آن موافق باشد و دیگری نباشد، این طور نیست هسته این طرح و رصدخانه در زمان آقای خاتمی بسته شد و از آن زمان چه ایشان و روسای جمهورهای بعدی با گرایش های مختلف سیاسی همه از این طرح حمایت کردند اما باید بگویم آن ستون فقرات پیگیری این طرح های بزرگ رهبر شهید ما بودند و شاید ایشان نقش داشتند در این که دولت ها را وادار و تشویق کند که به این طرح ها وارد شوند. طرح اینترنت، رصدخانه و شتابگر مورد حمایت رهبر بزرگوار شهید ما بودند؛ هم حمایت کلی معنوی و هم حمایت مادی. یعنی ایشان شاید تنها طرح هایی بودند که ایشان بطور وسیع دستور حمایت های مالی می دادند و پیگیری می کردند و مدام از ما گزارش می گرفتند. البته همه دولت ها حمایت کردند. در وضعیت فعلی دولت محترم هم حمایت خوبی از این طرح دارد هم وزارت علوم، معاونت علمی رئیس جمهور و خصوصا معاون اول آقای دکتر عارف شخصا این طرح را تحت نظارت دارد. قبل از شروع جنگ حتی درباره بودجه بندی آن تصمیماتی گرفته شده بود. طبیعتا جنگ تحمیلی اولویت خاصی داشت. انشالله بعد از خاتمه آن شروع می شود.

شتابگرها در دنیا دو جورند. بعضی ها کلایدرند یعنی هسته را می شکافند و با شکافت هسته ذرات جدیدی پیدا می شود و ما به این ترتیب نغمی به داخل ماهیت ماده میزنیم. فهم ماده، کلیدی است برای فهم ما از طبیعت. یعنی چند پدیده است که این ها همیشه از قدیم کلید فهم جهان مادی بوده. یکی خود ماده است که خیلی موضوع مهمی است که شامل انرژی و نیروهای مختلف است. یکی مسئله حیات است. مراکز زنده یعنی بایو است و دیگری مربوط به «کاگنتیو ذهنی» ما است. این ها موتور تحرکات فهم انسان از طبیعت است.

نوع دیگری از شتابگرها که الان روی آن کار می کنیم، ما هسته را نمی شکافیم. انشاالله این شتابگر «سینکروتون» نسل چهارهم را داریم می سازیم که پیشرفته تر است. الکترون را سرعت زیادی می دهیم. هر چقدر به سرعت نور نزدیک تر شود کارآمدتر است. وقتی اصابت می کند به اتم هایی که مورد نظر ما است در هر ساختاری. من معمولا شوخی می کنم می گویم جیغ و داد این اتمها بلند می شود. یعنی از آن ها تشعشعات زیادی می آید این تشعشعات پیام های بسیار و همراه با اطلاعات وسیع از داخل ماده است که به ما می گوید من این طوری هستم. داریم این نوع دوم را می سازیم قسمت های شکافت هسته و این ها قسمت غنی سازی در انرژی اتمی است، بحث دیگری است.

شکافت هسته در کلایدری در سرن است که بزرگترین شتابگر دنیا در آن جا است. آقای صادقی پناه از دانشمندانی است که در آن جا کارهای زیادی کردند. ایرانی ها هر جا که بروند می درخشند به خصوص من شوخی می کنم ایرانی های دهه شصت از دهه قبلی خیلی باهوش تر هستند. این یک سفره با برکت است. چند نکته جانبی اش را اشاره کنم وقتی که این شروع بکار می کند و تکمیل نمیگویم صد در صدش، 50 درصد از امکانات کاربردی اش هر بار که شروع کند این جا چند صد کارشناس وارد کار می شوند و شاید چند هزار کارشناس می توانند در آن باشند. یعنی قزوین تبدیل می شود به قطب بزرگ علمی که نه تنها کشور ما بلکه کل منطقه.

انتخاب قزوین علت داشت. یک علتش مسائل زمین شناسی و زمین این جا بود. چون جایی است که حساس است. لوکیشن و نقطه هم باید از بعضی ارتعاشات دور باشد. خیلی کار برد تا به این جا رسیدیم. یک نکته دیگر آن نقطه سوق الجیشی علمی است. یعنی این که دسترسی دانشگاه ها در کل کشور به این جا آسان باشد و قزوین یکی از لوکیشن های بسیار عالی است. تهران و کرج هم هستند ولی آن ها اشباع هستند وضعیت این جا را به این شکل ندارند. استاندار فعلی و قبلی قزوین خیلی از این طرح حمایت کرده و می کنند. به این ها گفتم که ما باید برای این جا پیوست اجتماعی هم درست کنیم. چون این جا وقتی این مقدار عالم و کارشناس به این مکان تزریق شود، فضای اجتماعی قزوین به طور کلی عوض می شود و مقدار زیادی کار ایجاد می کند. چون انواع کاربردها را دارد پزشکی، صنعت، کشاورزی. کاربردهای خیلی وسیعی دارد یعنی طرح ای است که همه امکانات ملی روی آن سوار می شود و همه حمایت های ملی هم از این طرح کاملا ملی است.

این جا باید دو اسم هم ببرم یکی سازمان انرژی اتمی که همیشه با ما همکاری های بسیار خوب و نزدیکی داشته و چه آقای دکتر علی صالحی به طور ویژه خودشان هم قزوینی هستند و واقعا کمک کردند. آقای اسلامی هم همین طور کاملا به این طرح علاقمند هستند و کمک های زیادی به ما کردند و دانشگاه بین المللی امام خمینی که مقداری از زمینش را در اختیار ما گذاشت و ما برایش دانشکده داریم درست می کنیم که آن جا پایگاهی برای تعلیم باشد. دانشگاه آزاد اسلامی که جفت محل ما است. یعنی ما از همه امکاناتی که وجود دارد می خواهیم استفاده کنیم که این حوزه حوزه علمی را بسازیم. حوزه های علمی خم رنگرزی نیست که بکنیم داخل دربیاید. باید نهال ها را بکاریم باغبانی کنیم حوصله داشته باشیم و انشالله طرح عظیم و مبارکی خواهد شد.

سوال: آقای دکتر صادقی پناه، آقای دکتر توضیح دادند به نظرم یک مقدار ساده تر و عامیانه تر بگویید که این شتابگر دقیقا چه کاری را انجام می دهد به عنوان بزرگ ترین طرح علمی کشور؟

صادقی پناه: کلا چشمه نور سنکروترونی یک نوع خاص از شتابگرهای ذرات است که ابعادش یک دستگاه با ابعاد تقریبی یک ورزشگاه فوتبال.

سوال: این چشمه نور یک اصطلاح معارفی این که یک اسم قشنگی روی آن بگذاریم نیست؟

صادقی پناه: در تمام دنیا به عنوان لایسوس چشمه نور شناخته می شود. کارش تولید نوع خاصی از تابش یا نوع خاصی از نورست. اصطلاحا که با هیچ دستگاه دیگری روی کره زمین قابل تهیه نیست.

سوال: همان تصویری است که مشابهت سازی شده؟

صادقی پناه: بله ورزشگاه آزادی با چشم نور آلبا در کشور اسپانیا مقایسه کردیم از نظر ابعاد و نور خاصی تولید می کند که این نور یک ذره وارد جزئیات شوم، فوتون ها همه هم انرژی و هم فاز هستند برخلاف نورهای دیگری که داریم و این نور با هیچ دستگاه دیگری قابل تولید نیست. کار این نور تصویر برداری از مواد و آنالیز مواد در ابعاد مولکول و کمتر از مولکول است. یک عکس بود. این عکس اولین تصویری است که بشر از تک مولکول گرفته. عکس واقعی است. یک مولکول واقعی آن جا تصویربرداری شده. این تصویر نه انمیشین، نه نقاشی است و نه ساختگی که در چشم نور سینکروترونی گرفته شده و ابعاد کمتر از نانومتر با این ابزار ببینیم و آنالیز کنیم. طرح چشم نور ایران ساخت یک دستگاه مشابه این در شمال شهر قزوین داریم یک شتابگر سینکروتون چشمه نور می سازیم.

سوال: الان چرا این طرح اولویت دارد و چرا نیاز داریم به چنین دستگاهی؟

صادقی پناه: پاسخ دقیقا در کاربردهای بی شماری است که این دستگاه می تواند داشته باشد. در هر فناوری، صنعت و هر علمی که نیاز به دیدن داشته باشید، در ابعاد نانومتر و کسر نانومتر این دستگاه می تواند ابزاری در اختیار بگذارد که هیچ دستگاه دیگری نمی تواند. از صنایع مختلفی که از این ابزار استفاده می کنند، صنایع نفت و گاز، پلیمرها و کاتالیزورها و مواد مختلف شیمیایی است، صنایع فولاد و سایر فلزات است. صنایع معدنی است، مواد خیلی زیادی هستند که در حال حاضر در آزمایشگاه های کشور توان تشخیص شان نداریم چه برسد به استخراج.

لاریجانی: این خیلی گران قیمت تر از طلا و این هاست.

صادقی پناه: ایریدیوم، گالیوم، لیتیوم شاید از طلا گران تر نباشد، ولی فوق العاده فلز گران قیمتی است، عناصری هستند به نام عناصر نادر.

سوال: الان امکان دیدن این را نداریم؟

صادقی پناه: نه. روی جنگ تراشه الکترونیکی شنیدید که شرکت های مختلف می گویند من 4 نانومتر، یکی 3 نانومتر، این ابعاد را باید طرف بییند که چه می کند و تمام فناوری های مختلف در حوزه سلامت، حوزه صنایع مربوط به منابع آبی، حوزه محیط زیست و هر جایی که شما می خواهید آلودگی های محیط زیست را ردیابی کنید، چشمه نور امکان ردیابی آلودگی ها در ابعاد پی پی بی. یعنی پاتبربیلیون یعنی یک در یک میلیارد مولکول را به شما می دهد که هیچ ابزار دیگری این توانایی را ندارد و هر کشور پیشرفته ای در دنیا حداقل چند تا از این حداقل چشمه نور دارد. هر جایی که در کشورمان چالش و نیاز به توسعه و پیشرفت فناوری و علم داریم، این ابزار آن جا به کار می آید و کمک می کند و این ابزار می تواند سطح علمی کشور ما را یک طبقه از این چیزی که است، بالاتر ببرد. مثال ساده این که می توانید روی بهبود کیفیت شمع تحقیق کنید و یا این که لامپ الکتریکی بسازید.

سوال: این نقشه ای است که اشاره کردید؟

صادقی پناه: بله. پراکندگی این چشمه های نور در دنیا را نشان می دهد و جدول کشورهای تولید ناخالص ملی هستند و تعدادی از نوع چشمه نور دارند. بعضی ها شش یا هفت و حتی ده تا کشورهای پیشرفته مختلف دنیا این ابزار را در اختیار دارند. در کشورمان اگر بخواهیم فناوری و علم مان را توسعه و زندگی مردم را ارتقا دهیم و بهتر کنیم به این ابزار بزرگ نیاز داریم.

لاریجانی: علایق ما به این دستگاه دو قسمت است. یکی علاقه علمی است. وقتی می خواهیم ماهیت ماده را تشخیص دهیم، تمام علوم مادی کلیدی است، حتی در پزشکی، این دستگاه خیلی ضروری است. شما با ماده شروع می کنید. گفتگو کردن با تابش از اونداهای خاصی در می آید و بخشی دیگر برای کاربردهاست، بسیار وسیع است و دامنه بسیار عظیمی دارد. این هر دو برای کشور ما کلیدی است. ما برای ساختن چه استراتژی داریم؟ یکی از کاربردهایی که محسوس باشد، واکسن کرونا. خیلی کلیدی بود، این که فایزر درست کرد اولین واکسن را به کمک شتابگر درست کرد، چون تحول مولکول می توانست تشخیص دهد، کاملا کجاها از این سلول ها عملیات صورت می گیرد و واقعا آن واکسن را متجه به آن نقطه شکل دارد و از این کاربردهای مخصوص، استراتژی ما در پژوهشگاه این است که اگر بخواهیم جایی را کشف کنیم، پایتختش را باید فتح کنیم. آمدیم روی خود دستگاه علمی ما به آن می گوییم ماشین. خود این ساختار ماشین را شروع کردیم به نمونه سازی که خودمان می خواهیم بسازیم.

سوال: کاملا بومی؟

لاریجانی: می توانیم یک قرارداد با جایی ولی خودمان بسازیم. چون سینکروترون است. عملیات پیچیده ای است، فرصت نیست که ایشان تفصیلش را بگویند، خودشان استاد این کار هستند. این مغناطیس می خواهد. مغناطیس هایی که این جا داریم، با قطب های مختلف، این ها را می توانیم بخریم، ولی ساختنش خیلی مهم است و با ساختن این ها وارد دنیای ساختن مغناطیس شدیم و این سخت ترست ولی وقتی می سازید دیگر جیک و پوکش با شماست. تقریبا قسمت های اساسی داخلی را ساختیم، که خیلی در آن دخیل بودند. مثلا ما شتابگر خطی مان را ساختیم که ان شاءالله می خواهیم منتقل کنیم. شتابگر خطی یکی از چیزهای، این شتابگر دایره ای است و خطی مثل شادگان است تزریق می کند الکترون ها و خود آن هم کاربردهای فراوان دارد.

شتابگر خطی را نمونه اش را خودمان ساختیم، این که شما می سازید همین طور ساده نیست، شما سرانگشت یک شهریاری را دارید توش. خدا رحمتش کند، خاطره ای که هرگز فراموش نمی کنم. من برای ایشان شنبه چکی نوشتم برای هزینه هایی که در این قسمت داشتند، سه شنبه تشکیلات کار ما شهید شدند. یعنی این مسجدی نیست که همین جور راحت به دست آمده باشد. جهاد به تمام معناست و جهادی است که دستاوردهای بسیار عظیمی دارد.

این استراتژی که دنبال می کنیم ساختن نمونه هاست. ساختن نمونه ها احتیاج به فهم و کشف دارد البته جایش هم حساس است. جایش هم ساختمان سازی معمولی. باید جهات مختلف که این ها سرهم که می شود آن وقت یک شتابگر مهم است. هشت سال طول دارد. یعنی از زمانی که بودجه اش تصویب شد، هشت سال طول می کشد.

سوال: الان در چه مرحله ای است؟

لاریجانی: طراحی کاملی صورت گرفته نمونه هاش را اجرا کردیم. نقشه های ساختمان تایید شده. مصوبه شجاعانه سازمان برنامه و بودجه در سال گذشته این را به عنوان طرح کلی تصویب کرد. در کمیسیون ماده 20 تصویب شد و آماده استارت نهایی است، که بودجه اش را می خواهد.

سوال: الان در مورد پیشرفت فیزیکی که چند درصد پیشرفت فیزیکی در روی زمین؟

لاریجانی: روی زمین نه، روی دستگاه هستیم. وقتی لیست می کنیم نیازهای این جا را نزدیک 30 درصد پیشرفت داریم. ورزشگاه نیست، اول جیک و پوکش را پیدا کنیم، ساختمانش هم حساس است.

سوال: در دنیا بعد از 15 سال به همین میزان پیشرفت می رسند، با 30 درصد پیشرفت می رسند، با سرعت خوبی طرح ها را دنبال می کنیم؟

لاریجانی: نه با سرعت خوبی نیست.

صادقی پناه: طرح هایی مشابهی بوده که طول کشیدند. همان سینکروترون آلبا که با ورزشگاه آزادی مقایسه شده بود آن هم یک زمان خیلی ساختش طول کشید. ولی ما داریم فناوری را ایجاد می کنیم برای اولین بار در این طرح، کاری که آن ها مجبور نیستند انجام دهند.

لاریجانی: این طرحی نیست که یک ساله باشد، آن ها هم در حدود 15-16 ساله انجام دادند.

سوال: سرعت منطقی است؟

لاریجانی: سرعت منطقی است با توجه به محدودیت های امکاناتی ما.

سوال: چالش جدی شما بودجه است؟

لاریجانی: مهم ترین چالش فکری را همیشه حل می کنیم. شیرجه می رویم توی بحثش. بچه های باهوش هستند که پیدا می کنند. بودجه چالش خیلی عمده است و ان شاءالله با همت آقای پزشکیان و آقای عارف بعد از جنگ، تحرک وسیع داشته باشیم.

سوال: از زمانی که این مانع برطرف شود هشت سال زمان می برد؟

لاریجانی: هفت تا هشت سال زمان می برد که ساخته شود.

سوال: اگر این بودجه زودتر تمام می شود و چالشی نداشتیم چه بسا جلوتر بودیم؟

صادقی پناه: مسائلی که اصرار داریم دستگاه تا حد ممکن قطعات اصلیش بومی سازی شود. مجبوریم دستگاهی به این عظمت که چند هزار آدم علمی مختلف از آن استفاده می کنند، تایم هاش زمانبندی و از قبل مشخص شده، 20 روز خاموش بماند که نماینده فلان شرکت اروپایی بیاد برای حل یک مشکل کوچک این دستگاه. نمی شود باید خودمان بتوانیم میتننس نگهداری و راه اندازی و ارتقاهای بعدی مورد نیاز این دستگاه را انجام دهیم و شروع کردیم به به دست آوردن فناوری مورد نیاز برای ساخت این دستگاه. حداقل قطعات اصلی بالای 60 درصدش. در این دستگاه باریکه الکترونیک با سرعت نزدیک به سرعت نور می چرخد. در حلقه انبارش ما حدود ششصد هزار دور در ثانیه باریکه الکترونی برای هفت تا ده ساعت بچرخد و در ابعاد میکرومتری کنترل شود. این دقت هایی که برای این ساخت تجهیزات این دستگاه مورد نیازست در هیچ بخش دیگری از صنعت کشور اکثرا مورد نیاز نبوده. خیلی از چیزهایی که اجرا می کنیم، اولین نمونه در کشورست، اولین بار در این دقت ها در کشورمان کار می کنیم. وقتی با شرکت های دانش بنیان صحبت می کنیم بعضا نشنیدند همچین چیزی را. یکی از مسئولین این شرکت ها بعدها می گفت که آن چیزی که روز اول می گفتید فکر می کردم نمی فهمیدم و یک چیزی می گویید در این دقت و برای اولین بار این فناوری ها را در کشور ایجاد می کنیم و این زمانبرست و مسیری که تا الان آمده مسیر طولانی بوده ولی قسمت های اصلی دستگاه را نمونه سازی و تست کردیم.

سوال: جواب گرفتید؟

صادقی پناه: بله. تصاویری هم یک قسمت از آن حلقه اصلی دستگاه ماست که باید اجزای اصلیش نمونه سازی هایی که کردیم در اسلایدهای بعدی ملاحظه کنید. این ها تجهیزات آراف و تجهیزات بسامد رادیویی و کاواک تقویت کننده حالت جامد که برای اولین بار در دنیا با مرکز سولل در فرانسه با هم ساختیم و هر دو یونیت رفت در مرکز سزامیتی تست شد و آن جا مدیر سزامی که طرح مشترک سینکروترونی کشورهای خاورمیانه است. آن جا در گزارشش اذعان کرده بود که هر دو دستگاه عملکرد کاملا یکسان داشتند و این چیزی است که با علت و مدرک قابل اثبات است.

لاریجانی:  برای ساختن نهایی تا این لحظه، از تمام امکانات کشور استفاده می کنیم. یعنی طراحی که می کنیم. ساختش این نیست که صرفاً همه چیز آن باید در داخل پژوهشگاه ساخته شود مثلاً یک واحد دانش بنیان در قزوین است، یکی جای دیگر است طراحی می شود نظارت می کنیم و به آنها برون سپاری می کنیم. دانشگاه ها در آن حضور دارند.

سوال: الان چند شرکت دانش بنیان درگیر این هستند؟

صادقی پناه: شاید بالای 50 تا و تازه ما این ها را اصطلاحا محک زدیم و انتخاب کردیم و مراکز علمی و شرکت های دیگر را تشویق می کنیم که وارد این عرصه شوند. یعنی علاوه بر کاربردهایی که چشمه نور در آینده انشالله بعد از افتتاح خواهد داشت، سرریز فناوری هم داریم. یعنی فناوری هایی که ما در این نمونه سازی ها و بعد پروسه های بعدی که طراحی و پیاده سازی مسیرهای تولید انبوه برخی از قطعات است که تعداد خیلی زیادی از آنها می خواهیم فناوری های ایجاد می شود که بعداً کاربردهای دیگر دارند. مثال خیلی ساده همین الان در پژوهشگاه لایه نشانی، همزمان با 3 کاتد را بچه های ما دارند کار می کنند که تا الان در کشور کار نشده بود. سه ماده مختلف را درصدی که دلمان می خواهد روی یک بستر مولکول ها را تک تک می نشانیم که اصطلاحا به آن می گویند لایه نشانی و ترکیب دلخواه از سه ماده را در یک بستر می توانیم به ضخامت چند میکرومتر ایجاد کنیم که آن بستر آن شرایطی که ما می خواهیم.

لاریجانی:  می تواند شیشه را آینه کند. کارهای مختلف می تواند انجام دهد. لایه نشانی که بحث بسیار مهمی در صنعت است و کاربردهای روانی دارد. این سرریز دانش خیلی سرریز خوبی است. مثال بزنم. ما در همکاری هایمان با سرن قرار شد برایشان میز خاصی بسازیم در کشف همین ذره «هیگز» موثر بود یک وسیله را بسازیم. قبول کردیم. آنها می خواستند ببینند که ما این کاره هستیم یا نه؟ کشف ذره «هیگز» حادثه بزرگی بود.

خاطره حضرت آقا را بگویم که خدا رحمتشان کند. ایشان در جلسه ای همه ما را جمع کردند و می خواستند راجع به مسائل روز صحبت کنند. بعد سوال اولشان راجع به ذره «هیگز» بود که این ذره چیست، معنایش چیست و چه آثار و نتایجی دارد؟ شرکت های داخلی را شروع کردیم صحبت کردن که توانمندی داشتند. دیدیم هپکو آن زمان زمینه داشت بحث کردیم گفتند نه ما اصلاً حاضر نیستیم می ترسیم. جلسه گذاشتیم گفتم از چه می ترسید؟ برایشان توضیح دادم قرارداد که بستیم از سرن مهندسان آمدند هر کدام با یک زونکن روی میز این ها در رفتند گفتند اصلاً ما نیستیم. گفتم صبر کنید یواش یواش نهایتاً این ها با اشراف «آی پی ام» پژوهشگاه دانش های بنیادی در دنیا معروف به «آی پی ام» است. این را ساختند این رفت در طرح ذره هیگز در شتابگر به کار گرفته شد و لوح تقدیر بسیار خوبی هم برای هپکو آمد. مهندسان هپکو تازه فهمیدند چه توانمندی هایی دارند. این یک نمونه عملی است یک چیز کلی نیست سرریز تکنولوژی و دانش خیلی برکات دارد. چیزهایی که آقای صادقی پناه اسم بردند چه در قسمت آر اف و چه در قسمت های دیگر این ها در بخش های عمده صنایع و علوم کاربردهای فراوان دارند و به همین علت این سفره با برکت است. یعنی پیشران است، با خودش می کشد بالا مجموعه ای را.

سوال: حالا غیر از بحث بودجه و چالش که اشاره کردید، گله مندی راجع به حمایت ها در ادوار مختلف دولت ها گله مندی وجود ندارد؟

لاریجانی: در آی پی ام اهل گله مندی نیستیم، فقط به جلو نگاه می کنیم. اصلاً عادت کردیم با سختی کار کنیم. یعنی وقتی به ما می گویند پول نیست ناامید نمی شویم چون احتمال می دهیم، یک وقت؛ پولی این بغل ها پیدا می شود، اگر بگویند همه پول هایتان هم آمده است خیلی خوشحال نمی شویم.

سوال: الان پیش بینی می کنید که مثلاً تا سال 1412 یا 1413 این طرح نهایی شود؟

لاریجانی: داریم برایش می دویم و فکر می کنم با حمایتی که دولت محترم دارد و به خصوص آقای دکتر عارف، شخصیت علمی برجسته هستند. سابقه دوستی همکاری 50 ساله داریم. ایشان دانشگاه استنفورد بود من برکلی بودم. هفتگی با هم جلسه داشتیم. چنین شخصی معاون اول کشور باشد، ثروت برای کشور است چون بحث های علمی را خوب می فهمد. فرد بسیار پخته ای است و ایشان می داند که ما داریم چه کار می کنیم. جناب رئیس جمهور هم علاقمند به اینجور طرح ها هستند این طرح بین دولتی است یعنی دولت های مختلف هر کدام در آن خدمت دارند. امیدوار هستیم در این شرایط جنگی مختصری از تزریق بودجه بعضی چیزها را نگه می دارد ولی جریان را قطع نمی کند.

سوال: 1412 ،1413 را آقای دکتر می شود قولش را داد یا نه؟ 

لاریجانی: از لحظه ای که بودجه مطابق برنامه ای که دولت تصویب کرده تامین شود فکر می کنم 7، 8 سال احتمالاً می شود فرض کنید که انشالله این جنگ با پیروزی ما به زودی تمام می شود و بودجه های اینجا تصویب می شود هفت، هشت سال بعد اینجا می شود مرکز عظیم این کار در جهان.

سوال: منافع این طرح برای قزوین اشاره مختصری بفرمایید؟

لاریجانی: الان شرکت های مهم قزوین بخشی از کارمان درگیر کردیم و بعضی شرکت ها منتظرند قراردادهای شان تنظیم شده و بودجه بیاد. تئوری مان این است و از همه مهم تر پرورش نیروها در قزوین. دانشگاه درست می کنیم در قزوین و از همه مهم تر اسکان محققین در قزوین که با کمک شهرداری زمینی را در قزوین گرفتیم که با مردم باشند و برای شان خانه سازی کنیم که با اهل بیت شان مستقر شوند.

سوال: اقتصاد، اجتماع، فرهنگ، علم قزوین همه این ها متحول خواهد شد؟

لاریجانی:  این یک پیوست کاملا اجتماعی فرهنگی لازم دارد و برکات زیادی برای قزوین، کل مملکت و جهان اسلام دارد. جهان اسلام، جهان فقیری است و الان ایران پیشروست. اگر انرژی هسته ای می خواهند این جا جاش است. اگر جان می خواهند، علوم پایه می خواهند این جا جاش است. سینکروترون در آینده می خواهد این جا جاش است و در خدمت آن هاست و یادشان می دهیم و به آن ها کمک می دهیم.

سوال: توضیحات دیگری اگر باقی مانده.

صادقی پناه: توسعه کاربران و حمایت از کاربران شتاب دهنده چشمه نور سینکروترونی را هم داریم در پژوهشگاه و تا حالا بیش از 120 گروه تحقیقاتی شناسی و حمایت کردیم که از چشمه های نور در کشورهای دیگر استفاده کنند و تحقیقات کنند. وقتی یک ابزار تحقیقات علمی در اختیار کشور قرار می گیرد آمادگی استفاده از آن از همان اول وجود داشته باشد و ان شا الله جهش علمی خیلی بزرگی را در کشورمان مشاهده کنیم.

سوال: در منطقه الان چنین شتابگری داریم؟

صادقی پناه: در اردن که ماشین خیلی قدیمی سال 1981 برای آلمان اهدا شده.

لاریجانی: مال خود اردن نیست.

صادقی پناه:  یک ارتقا هم شده، در منطقه ما دیگر نیست. در آفریقا هم طرح هایی وجود دارد ولی چیزی در منطقه ما ندارد.

سوال: به اندازه ای که می گویند بزرگ ترین طرح کشور در رسانه یا تبلیغات راجع به این طرح، تعمدی بوده؟

لاریجانی: تعمد داریم معتقدیم کارهای علمی باید خود خودش را نشان دهد. گاهی خالی بندی زیاد کردیم در تعریف از کارهایی که می کنیم. در «آی بی ام» غدغن تقریبا. مثلا رصد خانه را زیاد تبلیغ نمی کنیم، چون تحقیقات می کنیم. ان شاءالله اولین کشفیات نجومی که در دنیا چاپ شود آن وقت رصدخانه را معرفی می کنیم، خودش باید خودش را معرفی کند. در «آی بی ام» این جوری است. آدم ها خودشان نشان می دهند که چند مرده حلاج هستند. معروف است که پژوهشگاه مثل کنه است و اگر به چیزی بچسبد دیگر ولکن نیست. کار در جمهوری اسلامی خیلی شیرین است البته خیلی سخت است ولی همه کارهای بزرگ با استقامت پیش رفته. اولش می گویند نمی شود، وقتی به آن می چسبیم هم می توانیم و هم می شود.

سوال: مراودات علمی و بین المللی با دنیا؟

صادقی پناه: الان مراودات علمی بسیار زیادی با مراکز علمی مختلف نظیر سرن در اروپا داریم. در انستیتوهای مختلف علمی در چین، روسیه و کشورهای دیگر مختلف اروپایی و گروه های علمی مختلف در نقاط مختلف دنیا، برزیل، تحت همکاری های بریکس و غیره که خیلی ها در پیرو همین طرح بوده و همان کشف ذره ایکس که آقای دکتر فرمودند 15 نفر از محققین کشور در مقاله کشف بریکس است.

سوال: ظرفیت جذب سرمایه را دارد، بودجه مشکل دارید؟

لاریجانی: این نکته مهمی است. تشکر می کنیم از معاونت علمی رئیس جمهور جلسه ای در محل طرح در قزوین گذاشتند، استاندار هم بودند. در آن جلسه حدود 2 همت تصویب شد. البته ممکن است آن قدر مالیات شان جمع نشود. اصلا قزوین این قدر مالیات نداشته باشد ولی در حدود 60 همت معاونت علمی به آن اجازه دادند. ایشان خیلی با سخاوت 2 همت را اختصاص دادند به این طرح.